Ürün sorumluluk sigortası, piyasaya sürdüğünüz bir ürünün üçüncü kişilere verdiği bedeni ve maddi zararlardan doğan tazminat taleplerine karşı işletmenizi koruyan sorumluluk sigortasıdır. Türkiye'de bu sorumluluğun asıl yasal zeminini ise çoğu işletmenin adını dahi duymadığı bir kanun oluşturur: 12 Mart 2021'de yürürlüğe giren 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu. Bu kanun, imalatçı ve ithalatçılara kusur aranmaksızın işleyen bir tazminat sorumluluğu yüklemiş, zamanaşımını 10 yıla kadar uzatmış ve sorumluluğu sözleşmeyle sınırlama imkânını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. Bu yazıda 7223 sayılı Kanun'un işletmenize hangi yükümlülükleri getirdiğini ve ürün sorumluluk sigortasının bu tabloda neden kritik bir risk transferi aracı olduğunu adım adım açıklıyoruz.
7223 Sayılı Kanun Nedir, Kimleri Kapsar?
7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, 12 Mart 2020 tarihli ve 31066 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış ve yayımından bir yıl sonra, 12 Mart 2021'de yürürlüğe girmiştir. Kanun, uzun yıllar uygulanan 4703 sayılı Kanun'un yerini almış ve Türkiye'nin ürün güvenliği rejimini Avrupa Birliği mevzuatıyla uyumlu hâle getirmiştir.
Kanunun kapsamı düşünülenden geniştir. Piyasaya arz edilen, piyasada bulundurulan veya hizmete sunulan ürünlerin tamamı kural olarak bu rejime tabidir; teknik düzenlemesi bulunmayan ürünler için dahi genel ürün güvenliği yükümlülüğü geçerlidir. Kanunun en çok gözden kaçan yeniliklerinden biri de Avrupa Birliği üyesi ülkelere ihraç edilen veya ihraç amacıyla üretilen ürünlerin de kapsama alınmış olmasıdır. Yani "ben yurt içine satmıyorum" diyen bir ihracatçı da bu kanunun yükümlülüklerinden kaçamaz.
Sorumluluk zinciri de geniş tutulmuştur: imalatçı, yetkili temsilci, ithalatçı ve dağıtıcı, kanunda "iktisadi işletmeci" üst başlığı altında ayrı ayrı yükümlülük taşır. İthalatçı, yurt dışındaki üreticinin Türkiye'deki muhatabı konumundadır; ürün yurt dışında üretilmiş olsa bile zarar görenin karşısında ithalatçı vardır.
Madde 6: İmalatçı ve İthalatçının Tazminat Sorumluluğu
Kanunun işletmeler açısından en kritik hükmü, tazminat sorumluluğunu düzenleyen 6. maddesidir. Buna göre ürünün, bir kişiye veya bir mala zarar vermesi hâlinde bu ürünün imalatçısı veya ithalatçısı zararı gidermekle yükümlüdür. Bu düzenlemenin pratikte üç önemli sonucu vardır:
- Sorumluluk tüketiciyle sınırlı değildir. Zarar gören herkes — nihai tüketici, işletmeler arası (B2B) alıcı, hatta ürünle hiçbir sözleşme ilişkisi olmayan üçüncü kişiler — tazminat talep edebilir.
- Sözleşme ilişkisi aranmaz. Zarar görenin ürünü doğrudan sizden satın almış olması gerekmez; ürünün zincirin sonunda kime ulaştığı önemli değildir.
- Sorumluluğun kapsamı geniştir. Ürünün sebep olduğu bedeni zararlar (yaralanma, sağlık giderleri) ve ürün dışındaki mallarda meydana gelen maddi zararlar talep konusu olabilir.
İmalatçının tespit edilemediği durumlarda zincirin diğer halkaları da riskten pay alır: makul süre içinde imalatçıyı veya kendisine ürünü tedarik edeni bildirmeyen iktisadi işletmeci, zarar görene karşı muhatap hâline gelebilir. Bu nedenle distribütör ve bayilerin de bu rejimi yakından tanıması gerekir.
Zamanaşımı: 3 Yıl ve 10 Yıl Kuralı
7223 sayılı Kanun'a göre tazminat talepleri, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren 3 yıl, her hâlde zararın doğduğu tarihten itibaren 10 yıl içinde ileri sürülebilir.
Bu süre, işletmeler için "uzun kuyruk riski" denilen olguyu yaratır: bugün piyasaya sürdüğünüz bir ürünün sebep olduğu zarar, yıllar sonra ortaya çıkabilir ve tazminat talebi üretimden çok sonra kapınızı çalabilir. Elektronik komponent, yapı malzemesi, makine ve dayanıklı tüketim ürünleri gibi uzun ömürlü ürünlerde bu risk özellikle belirgindir. Sigorta tarafında bunun pratik karşılığı şudur: ürün sorumluluk poliçenizi tek seferlik bir işlem gibi değil, üretim devam ettiği sürece kesintisiz yenilenen bir koruma programı gibi yönetmek gerekir. Poliçe sürekliliğinde oluşan boşluklar, ileride ortaya çıkan taleplerde teminat tartışmasına yol açabilir; yenileme dönemlerinde poliçenizin talep ve zaman koşullarını acentenizle birlikte gözden geçirmeniz önemlidir.
TKHK ile 7223 Arasındaki Fark Nedir?
Ürün kaynaklı sorumluluk denince akla ilk gelen 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) olur; ancak iki kanunun rolleri farklıdır. TKHK, ayıplı mal hükümleriyle esas olarak tüketici işlemlerini ve satıcı-tüketici ilişkisini düzenler: onarım, değişim, bedel iadesi gibi seçimlik haklar bu kanundan doğar. 7223 sayılı Kanun ise ürünün güvenli olmamasından kaynaklanan zararların tazminini düzenler ve koruması tüketiciyle sınırlı değildir; ticari alıcılar ve üçüncü kişiler de bu kanuna dayanabilir.
İşletme açısından sonuç şudur: TKHK riskini "müşteri iade/değişim talepleri" olarak yönetebilirsiniz; ancak 7223 riski doğrudan tazminat davası riskidir ve tutarlar, zararın niteliğine göre işletme bilançosunu zorlayacak seviyelere ulaşabilir. İki rejim birbirini dışlamaz; aynı olayda hem TKHK hem 7223 hem de genel hükümler (Türk Borçlar Kanunu) devreye girebilir.
Ürün Sorumluluk Sigortası Bu Riskin Neresinde?
7223 sayılı Kanun'un yarattığı tazminat riskini işletme içinde tutmanın tek alternatifi, bu riski bir sigortacıya devretmektir. Ürün sorumluluk sigortası tam olarak bunu yapar:
- Tazminat ödemeleri: Ürününüzün üçüncü kişilere verdiği bedeni ve maddi zararlardan doğan tazminat talepleri, poliçe limitleri dahilinde sigortacı tarafından karşılanır.
- Savunma ve yargılama masrafları: Talep haksız çıksa bile avukatlık ücretleri, bilirkişi ve yargılama giderleri ciddi bir kalemdir; poliçeler bu masrafları da teminat kapsamına alabilir.
- Zincir boyunca koruma: İmalatçı, ithalatçı ve sözleşme yapısına göre distribütör konumundaki işletmeler kendi sorumluluk profillerine uygun teminat yapısı kurabilir.
- İhracat uyumu: AB'ye ihraç edilen ürünlerin de 7223 kapsamında olduğu düşünüldüğünde, coğrafi kapsamı ihracat pazarlarınıza göre belirlenmiş bir poliçe, hem yurt içi hem yurt dışı talepler için tek çatı oluşturur.
Prim tutarı; faaliyet kolu, ciro, ürün grubu, ihracat pazarları, seçilen teminat limiti ve hasar geçmişi gibi faktörlere göre belirlenir. Bu nedenle "standart fiyat" yoktur; doğru yaklaşım, risk profilinize göre hazırlanmış bir teklif almaktır.
Teklif aşamasına geçmeden önce şu üç soruya net cevap vermeniz süreci hızlandırır: Ürününüz zarar verdiğinde en kötü senaryo nedir (bedeni zarar mı, yalnızca maddi hasar mı)? Ürünleriniz hangi ülkelerde dolaşıyor ve satış sözleşmeleriniz hangi hukuka tabi? Yıllık üretim/satış hacminiz ve ürünün piyasadaki ortalama ömrü ne kadar? Bu üç cevap; teminat limitinin, coğrafi kapsamın ve poliçe süresi planlamasının iskeletini oluşturur. İhracat ağırlıklı çalışan işletmeler için kapsam seçiminin inceliklerini AB pazarına ihracat yapan firmalar için ürün sorumluluk yazımızda ayrıca ele aldık.
Geri Çağırma ve Diğer Yükümlülükler
7223 sayılı Kanun yalnızca tazminat sorumluluğu getirmez; ürün güvenli değilse iktisadi işletmecilere ürünü düzeltme, piyasadan çekme ve gerektiğinde nihai kullanıcıdan geri çağırma gibi yükümlülükler de yükler. Bu yükümlülüklere uyulmaması ayrıca idari yaptırımlara konu olabilir. Geri çağırma operasyonunun lojistik ve iletişim maliyetleri, standart ürün sorumluluk teminatından ayrı bir başlıktır ve genellikle ek teminat (recall uzantısı) gerektirir; bu ayrımın detayını ürün sorumluluk sigortası ile ürün geri çağırma farkı yazımızda inceledik.
Kanun, imalatçıya sorumluluktan kurtuluş imkânını yalnızca dar hâllerde tanır; örneğin ürünü kendisinin piyasaya arz etmediğini ispat edebilen imalatçı sorumluluktan kurtulabilir. Ancak bu savunmaların ispat yükü imalatçının üzerindedir ve uygulamada başarıya ulaşması kolay değildir. Kısacası, bu rejimde "kusurum yoktu" demek çoğu zaman yeterli olmaz.
Sık Sorulan Sorular
7223 sayılı Kanun kapsamında sigorta yaptırmak zorunlu mu?
Hayır; kanun ürün sorumluluk sigortasını zorunlu tutmaz. Ancak tazminat sorumluluğu sigortanız olsun ya da olmasın işler. Sigorta, kanunun yüklediği riski bilançonuzdan sigortacıya aktaran gönüllü ama fiilen vazgeçilmez bir araçtır. Ayrıca bazı kurumsal alıcılar ve yurt dışı müşteriler, tedarik sözleşmelerinde ürün sorumluluk poliçesini şart koşabilmektedir.
Ürünüm yurt dışında üretiliyor, ben sadece ithal ediyorum. Sorumlu muyum?
Evet. 7223 sayılı Kanun'un 6. maddesi tazminat yükümlülüğünü imalatçı veya ithalatçıya yükler. Türkiye'deki zarar gören, yurt dışındaki üreticinin peşine düşmek yerine doğrudan size başvurabilir.
Ürünü sattıktan yıllar sonra gelen talepten sorumlu olur muyum?
Zamanaşımı, zararın doğduğu tarihten itibaren 10 yıla kadar uzayabildiği için evet, satıştan yıllar sonra gelen taleplerle karşılaşabilirsiniz. Bu nedenle poliçenizi kesintisiz sürdürmeniz ve yenileme koşullarını düzenli gözden geçirmeniz önemlidir.
B2B satış yapıyorum, tüketiciye hiç ulaşmıyorum. Bu kanun beni ilgilendirir mi?
İlgilendirir. 7223 sayılı Kanun'daki tazminat sorumluluğu tüketici kavramıyla sınırlı değildir; ürününüzün zarar verdiği ticari işletmeler ve üçüncü kişiler de talepte bulunabilir.
Ürünlerinizin yarattığı sorumluluk riskini kanun karşısında güvence altına almak için ürün sorumluluk sigortası teklif sayfamızdan işletmenize özel, ücretsiz teklifinizi birkaç dakika içinde alabilirsiniz. Faaliyet kolunuza ve ihracat pazarlarınıza uygun teminat yapısını birlikte kuralım.